सेनापती हंबीरराव मोहित्यांची कन्या, युद्धकला व राजनीतीत निपुण अशी रणरागिणी, जिने राजाराम महाराजांच्या निधनानंतर स्वतः घोड्यावर बसून औरंगजेबाच्या अफाट फौजेविरुद्ध स्वराज्याचा लढा यशस्वीपणे पुढे नेला.
घोडदळाच्या हालचाली, युद्धनीती आणि मुत्सद्देगिरीत निपुण असलेल्या ताराबाईंनी स्वतः रणांगणावर व्यूहरचना करत मराठ्यांचे मनोबल उंचावले.
ताराबाईंचा जन्म १४ एप्रिल १६७५ रोजी झाला. त्या शिवाजी महाराजांचे विश्वासू सरसेनापती हंबीरराव मोहिते यांच्या कन्या होत्या. वडिलांच्या सान्निध्यात लहानपणापासूनच त्यांना तलवारबाजी, धनुर्विद्या, घोडदळाची हालचाल, युद्धनीती आणि राजनीती यांचे सखोल शिक्षण मिळाले. ऐतिहासिक नोंद
स्वतंत्र बाण्याच्या आणि तेजस्वी स्वभावाच्या ताराबाई पुढे मराठा साम्राज्याच्या इतिहासातील सर्वात प्रभावी स्त्री-नेत्यांपैकी एक ठरल्या. इतिहासकारांचे विश्लेषण
ताराबाईंचा विवाह छत्रपती शिवाजी महाराजांचे कनिष्ठ पुत्र छत्रपती राजाराम महाराज यांच्याशी झाला. या विवाहाने त्या भोसले राजघराण्याच्या सून आणि पुढे मराठा साम्राज्याच्या महाराणी बनल्या. ऐतिहासिक नोंद
राजाराम महाराजांच्या कारकिर्दीत, विशेषतः त्यांच्या जिंजी येथील प्रदीर्घ वास्तव्याच्या काळात, ताराबाईंनी राजकारण व युद्धनीतीचे बारकावे जवळून अनुभवले, जो अनुभव पुढे त्यांच्या स्वतःच्या रीजंटपदाच्या कारकिर्दीत अत्यंत उपयुक्त ठरला.
३ मार्च १७०० रोजी छत्रपती राजाराम महाराजांचे किल्ले सिंहगडावर आजारपणामुळे निधन झाले, तेव्हा स्वराज्य अत्यंत बिकट परिस्थितीत होते. औरंगजेबाची प्रचंड फौज वर्षानुवर्षे महाराष्ट्रात ठाण मांडून बसलेली होती, आणि राजारामांचा पुत्र शिवाजी (दुसरे) अल्पवयीन होता. ऐतिहासिक नोंद
अशा नाजूक क्षणी ताराबाईंनी आपल्या अल्पवयीन पुत्राला राजाराम महाराजांचा उत्तराधिकारी घोषित करत स्वतः रीजंट (कारभारी) म्हणून स्वराज्याची संपूर्ण सूत्रे हाती घेतली. ऐतिहासिक नोंद
रीजंट झाल्यानंतर ताराबाईंनी स्वतः युद्धाची सूत्रे हाती घेतली. त्या स्वतः घोडदळाच्या हालचालींची आखणी करत, सेनापतींना रणनीतिक मार्गदर्शन देत आणि प्रसंगी प्रत्यक्ष रणांगणाच्या निर्णयप्रक्रियेतही सहभागी होत असत. ऐतिहासिक नोंद
वयोवृद्ध औरंगजेब स्वतः प्रचंड फौजेसह महाराष्ट्रात तळ ठोकून एकेक किल्ला जिंकण्याचा प्रयत्न करत होता, परंतु ताराबाईंच्या नेतृत्वाखालील मराठ्यांनी गनिमी काव्याने त्याला एकही निर्णायक विजय मिळवू दिला नाही.
हंबीरराव मोहित्यांकडून मिळालेल्या लष्करी शिक्षणाचा उपयोग करत ताराबाईंनी घोडदळाच्या वेगवान हालचाली व गनिमी काव्याची रणनीती अत्यंत प्रभावीपणे राबवली.
गनिमी कावायुद्धाबरोबरच प्रशासन, महसूल व्यवस्थापन आणि सरदारांमधील समन्वय राखण्याचे कौशल्यही ताराबाईंनी दाखवले, ज्यामुळे दीर्घकाळ चाललेल्या युद्धातही स्वराज्याची प्रशासकीय घडी विस्कटली नाही.
रीजंट कारभारसंभाजी महाराजांच्या बलिदानापासून (१६८९) सुरू झालेल्या मराठ्यांच्या दीर्घ स्वातंत्र्ययुद्धाचा — ज्याला 'धामधुमीचा काळ' असेही म्हटले जाते — अत्यंत निर्णायक टप्पा ताराबाईंच्या रीजंटपदाच्या काळात (१७००–१७०७) घडला. संताजी घोरपडे, धनाजी जाधव यांसारख्या सेनापतींच्या साथीने मराठ्यांनी मुघल फौजांना सातत्याने जेरीस आणले. ऐतिहासिक नोंद
१७०७ मध्ये अहमदनगर येथे स्वतः औरंगजेबाचा अंत झाला — ज्या महाराष्ट्राला त्याने जिंकण्यासाठी आपल्या आयुष्याची शेवटची पंचवीस वर्षे खर्ची घातली, त्याच मातीत त्याची कबर खोदली गेली. मराठ्यांनी हे प्रदीर्घ स्वातंत्र्ययुद्ध यशस्वीपणे जिंकले, आणि यात ताराबाईंच्या नेतृत्वाची भूमिका इतिहासकारांकडून निर्णायक मानली जाते. इतिहासकारांचे विश्लेषण
१७०७ मध्ये छत्रपती संभाजी महाराजांचे पुत्र शाहू महाराज दीर्घ मुघल कैदेतून मुक्त झाल्यानंतर मराठा राजघराण्यात सत्तासंघर्ष निर्माण झाला, ज्यातून पुढे सातारा आणि कोल्हापूर अशा दोन स्वतंत्र गाद्यांची निर्मिती झाली. या गुंतागुंतीच्या अंतर्गत राजकारणात ताराबाईंची भूमिका पुढील अनेक दशके कायम राहिली. ऐतिहासिक नोंद
आयुष्याच्या उत्तरार्धात ताराबाई सातारा येथील राजकारणातही सक्रिय राहिल्या. त्यांच्या नंतरच्या काळातील काही घटनांबाबत इतिहासकारांमध्ये मतभेद असल्याने, या पानावर केवळ व्यापकपणे मान्यताप्राप्त तपशीलच नमूद केले आहेत. इतिहासकारांचे विश्लेषण
२७ वर्षांच्या स्वातंत्र्यसंग्रामातील मराठा प्रतिकाराचे केंद्रस्थान
९ डिसेंबर १७६१ रोजी ताराबाईंचे निधन झाले. मराठा साम्राज्याच्या सर्वात कठीण कालखंडात — जेव्हा स्वराज्याचे अस्तित्वच धोक्यात आले होते — नेतृत्व करणाऱ्या ताराबाई या भारतीय इतिहासातील एक अग्रणी स्त्री-सेनापती आणि रीजंट मानल्या जातात. युद्धकला, राजनीती आणि प्रशासन या तिन्ही क्षेत्रांत त्यांनी दाखवलेले कर्तृत्व आजही प्रेरणादायी आहे.
