छत्रपतींच्या एका शब्दावर हसतमुखाने रक्ताचे शिंपण करून सह्याद्रीच्या दऱ्याखोऱ्यात आणि अथांग सागरावर स्वाभिमानाची गुढी उभारणाऱ्या योद्ध्यांची शौर्यगाथा.
तानाजी मालुसरे, बाजीप्रभू देशपांडे, मुरारबाजी, कान्होजी आंग्रे, संताजी-धनाजी — निष्ठा, पराक्रम व बलिदानाची अद्वितीय शौर्यपरंपरा!
| नाव | पद / दर्जा | प्रमुख ऐतिहासिक रणभूमी | अद्वितीय शौर्य / रणनीतिक योगदान | सर्वोच्च बलिदान / वारसा |
|---|---|---|---|---|
| राष्ट्रमाता जिजाऊ माँसाहेब | स्वराज्य संकल्पक माऊली | पुणे, शिवनेरी, राजगड, पाचाड | उद्ध्वस्त पुण्यात सोन्याचा नांगर फिरवला; शिवरायांवर जाज्वल्य संस्कार व न्यायनिवाडे. | १७ जून १६७४ (पाचाड) — राज्याभिषेक पाहून धन्य मातेचे महानिर्वाण. |
| सुभेदार तानाजी मालुसरे | सुभेदार (मावळा पायदळ प्रमुख) | किल्ले कोंढाणा (सिंहगड १६७०) | कल्याण दरवाजा फोडून उदयभानशी घनघोर युद्ध; स्वतःच्या हाताची ढाल बनवून लढले. | ४ फेब्रुवारी १६७० — "गड आला पण सिंह गेला!" |
| वीर बाजी प्रभू देशपांडे | बांदल सेनेचे सरदार | घोडखिंड (पावनखिंड १६६०) | अवघ्या ३०० बांदल मावळ्यांसह सिद्धी मसूदच्या ३,००० सैन्याला तोफांचे आवाज होईपर्यंत रोखले. | १३ जुलै १६६० — पावनखिंडीत स्वतःच्या रक्ताने खिंड पावन केली. |
| महाराणी ताराबाई | मराठा सम्राज्ञी व सेनापती | २७ वर्षांचे स्वातंत्र्ययुद्ध (१७००–१७०७) | औरंगजेबाच्या ५ लाख फौजेविरुद्ध स्वतः घोड्यावर बसून गनिमी काव्याने संपूर्ण मुघल सैन्य संपवले. | औरंगजेबाची महाराष्ट्रातच कबर खोदून मराठा साम्राज्याचा विजय घडवला. |
| सरसेनापती हंबीरराव मोहिते | सरनोबत (घोडदळ-पायदळ प्रमुख) | बऱ्हाणपूर लुट, वाई लढाई | शिवराय व संभाजी महाराज या दोन्ही छत्रपतींचे निष्ठावंत सेनापती; मुघलांचे कंबरडे मोडले. | १६८७ (वाई) — तोफेचा गोळा लागून रणांगणातच वीरमरण. |
| सरसेनापती प्रतापराव गुजर | सरनोबत | उमराणी, नेसरी लढाई (१६७४) | "वेडात मराठे वीर दौडले सात!" — बहलोलखानाच्या १५,००० फौजेवर अवघ्या ७ वीरांसह तुटून पडले. | २४ फेब्रुवारी १६७४ — नेसरीच्या खिंडीत ऐतिहासिक बलिदान. |
| सरखेल कान्होजी आंग्रे | आरमार प्रमुख (ग्रँड अॅडमिरल) | अरबी समुद्र, विजयदुर्ग, खांदेरी | ब्रिटिश, डच व पोर्तुगीज आरमाराला ३० वर्षे पराभूत करत समुद्रावर 'दस्तक' कर लावला. | जागतिक नौदल इतिहासातील अजिंक्य अॅडमिरल. |
| संताजी घोरपडे व धनाजी जाधव | मराठा सरसेनापती द्वयी | दख्खन स्वातंत्र्ययुद्ध | औरंगजेबाच्या शाही तंबूचे सोन्याचे कळस कापले; मुघलांच्या घोड्याला पाण्यातही संताजी-धनाजी दिसत! | मुघल सैन्याची संपूर्ण दाणादाण उडवून औरंगजेबाला जेरीस आणले. |
| वीर मुरारबाजी देशपांडे | किल्लेदार | किल्ले पुरंदर (१६६५) | दिलेरखानाच्या महाकाय मुघल फौजेवर ७०० मावळ्यांसह तुटून पडून दिलेरखानाचा गर्व मोडून काढला. | दिलेरखानाने सरदारकी देऊ केली असता धुडकावून स्वराज्यासाठी शीर दिले. |
सिंदखेड राजाच्या लखुजीराव जाधवरावांच्या कन्या आणि शहाजीराजे भोसल्यांच्या पत्नी जिजाऊंनी स्वराज्याचे केवळ स्वप्न पाहिले नाही, तर शिवरायांच्या रूपात ते प्रत्यक्ष साकार केले. निजामशाही आणि आदिलशाहीने उद्ध्वस्त केलेल्या पुण्यात त्यांनी स्वतःच्या हाताने सोन्याचा नांगर फिरवून रयतेला निर्भय केले.
आपल्या मुलाचे (रायबाचे) लग्न बाजूला ठेवून शिवरायांना म्हणाले: "आधी लगीन कोंढाण्याचं, मग माझ्या रायबाचं!" मध्यरात्री काळोखात घोरपडीच्या साहाय्याने द्रोणागिरीचा उभा ताशीव कडा चढून मावळ्यांसह किल्ल्यात प्रवेश केला. उदयभान राठोडशी झालेल्या द्वंद्वयुद्धात ढाल तुटल्यावर डाव्या हाताला शेला गुंडाळून तलवारीचे वार झेलले आणि किल्ला जिंकून अमर झाले.
पन्हाळगडाचा सिद्धी जौहरचा वेढा फोडून शिवराय विशाळगडाकडे जात असताना, सिद्धी मसूदचे ३००० घोडेस्वार पाठीवर आले होते. बाजीप्रभूंनी शिवरायांना विनंती केली: "महाराज, आपण विशाळगडावर जा. तोफांचे तीन आवाज होईपर्यंत मी ही खिंड शत्रूसाठी उघडू देणार नाही!" दोन्ही हातांत दोन तलवारी घेऊन रक्ताच्या थारोळ्यात बाजीप्रभूंनी तोफांचे आवाज ऐकेपर्यंत शत्रूला रोखून धरले.
संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर मुघल सैन्याला झोपू न देणारे दोन तुफानी सेनापती. त्यांनी औरंगजेबाच्या शाही छावणीवर थेट हल्ला करून त्याच्या तंबूचे सोन्याचे कळस कापून आणले होते!
मराठा आरमाराचे सर्वोच्च सेनापती ज्यांनी अरबी समुद्रावर ब्रिटिश, पोर्तुगीज आणि डच नौदलाला तब्बल ३० वर्षे एकही लढाई जिंकू दिली नाही. विजयदुर्ग, सुवर्णदुर्ग आणि खांदेरी-उंदेरीच्या समुद्रात परकीय जहाजांवर कर (दस्तक) लावणारे कान्होजी आंग्रे हे जागतिक नौदल इतिहासातील सर्वात धाडसी आणि अजिंक्य अॅडमिरल मानले जातात.
पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धात पाय गमावूनही फिनिक्स पक्ष्यासारखी झेप घेणारे महान मराठा सेनापती. १७७१ मध्ये दिल्ली जिंकून लाल किल्ल्यावर भगवा फडकवला आणि मुघल बादशहा शाह आलमला मराठ्यांचे मांडलिक बनवले. फ्रेंच सेनापती बेनोइत डी बॉईनच्या मदतीने युरोपीय धर्तीवर कवायती सेना (Campoos) व अत्याधुनिक तोफखाना उभारून संपूर्ण उत्तर भारतावर मराठ्यांचे एकछत्री वर्चस्व निर्माण केले.
माळव्याच्या होळकर राजघराण्याच्या राजमाता ज्यांनी पती खंडेराव व सासरे मल्हारराव यांच्या निधनानंतर ३० वर्षे अत्यंत न्यायप्रिय, लोककल्याणकारी व समृद्ध राज्यकारभार चालवला. महेश्वर येथून त्यांनी वस्त्रोद्योगाला नवी दिशा दिली. आक्रमकांनी उद्ध्वस्त केलेली काशी विश्वनाथ, सोमनाथ, गया, त्र्यंबकेश्वर, जगन्नाथ पुरी व बद्रीनाथ-केदारनाथ येथील शेकडो मंदिरे व घाट स्वतःच्या तिजोरीतून पुन्हा दिमाखात उभे केले.
पेशवाईच्या संकटसमयी 'बारभाई कारस्थान' रचून मराठा राज्याचे ऐक्य अबाधित ठेवणारे युगंधर मुत्सद्दी. इंग्रजांच्या वाढत्या साम्राज्यवादी महत्त्वाकांक्षा ओळखून त्यांनी महादजी शिंदे, हैदर अली आणि निझाम यांना एकत्र करून ब्रिटिशांविरुद्ध ऐतिहासिक महाआघाडी निर्माण केली. १७८२ च्या 'सालबाईच्या तहा'ने इंग्रजांना तब्बल २० वर्षे मराठ्यांपुढे डोके वर काढू दिले नाही.
