छत्रपती संभाजी महाराज

१४ मे १६५७ रोजी किल्ले पुरंदरावर छत्रपती शिवाजी महाराज आणि महाराणी सईबाई यांच्या पोटी संभाजीराजांचा जन्म झाला. वयाच्या अवघ्या दुसऱ्या वर्षी मातोश्रींचे छत्र हरपले, परंतु आजी जिजाऊसाहेबांनी त्यांना शिवरायांप्रमाणेच तेजस्वी संस्कार दिले.

संभाजीराजे हे केवळ पराक्रमी योद्धा नव्हते, तर संस्कृत, मराठी, ब्रज, फारसी, इंग्रजी, पोर्तुगीज यांसह तब्बल १४ भाषांवर त्यांचे प्रभुत्व होते. वयाच्या अवघ्या १४ व्या वर्षी त्यांनी संस्कृत भाषेत राजनीतिविषयक 'बुधभूषणम्' हा अलौकिक ग्रंथ लिहिला. याशिवाय त्यांनी ब्रजभाषेत 'नखशिखा', 'नायिकाभेद' आणि 'सातसतक' हे काव्यग्रंथ रचले.

९ वर्षांच्या कारकिर्दीत छत्रपती संभाजी महाराजांनी मुघल, आदिलशाही, कुतुबशाही, सिद्दी आणि पोर्तुगीजांविरुद्ध एकाच वेळी १२८ लढाया लढल्या आणि एकाही लढाईत पराभव पत्करला नाही:

फेब्रुवारी १६८९ मध्ये संगमेश्वर येथे एका अंतर्गत फितुरीमुळे संभाजीराजे आणि कवी कलश यांना मुघल सरदार मुकर्रब खान याने अचानक वेढा घालून पकडले. त्यांना बहादूरगड (पेढगाव) येथे औरंगजेबासमोर आणले गेले.

औरंगजेबाने संभाजीराजांसमोर अटी ठेवल्या: "स्वराज्याचे सर्व किल्ले आणि खजिना माझ्या स्वाधीन करा आणि तुमचा धर्म बदला, तरच प्राण वाचतील!"
परंतु शिवरायांच्या छाव्याने गर्जना केली:

संतप्त औरंगजेबाने संभाजीराजांवर ४० दिवस अमानुष शारीरिक अत्याचार केले — त्यांचे डोळे तापलेल्या लोखंडी सळईने काढण्यात आले, जीभ कापली गेली, नखे उपटली गेली, कातडी सोलली गेली. परंतु शंभूराजांनी वेदनेची एक किंचाळीही फोडली नाही. अखेर ११ मार्च १६८९ (फाल्गुन अमावास्या) रोजी भीमा आणि भामा नदीच्या संगमावर तुळापूर (पुणे) येथे संभाजीराजांचे मस्तक छाटून त्यांची निर्घृण हत्या करण्यात आली.

औरंगजेबाला वाटले होते की संभाजीराजांना मारल्यावर मराठे संपतील. परंतु संभाजीराजांच्या या सर्वोच्च बलिदानाने संपूर्ण महाराष्ट्राच्या रक्ताला उकळी फुटली! प्रत्येक मावळा, शेतकरी आणि स्त्री योद्ध्यात रूपांतरित झाली.

छत्रपती राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई, संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी पुढील १८ वर्षे मुघलांना सळो की पळो करून सोडले. अखेर १७०७ मध्ये, ज्या सह्याद्रीला जिंकायला औरंगजेब आला होता, त्याच महाराष्ट्राच्या मातीत (अहमदनगर/खुल्दाबाद) औरंगजेबाची कबर खोदली गेली आणि मराठा साम्राज्य विजयी झाले!