श्रीमंत थोरले बाजीराव पेशवा

बाजीराव यांचा जन्म १८ ऑगस्ट १७०० रोजी कोकणातील श्रीवर्धन येथील चित्पावन भट घराण्यात झाला. त्यांचे वडील पेशवे बाळाजी विश्वनाथ हे छत्रपती शाहू महाराजांच्या दरबारात अत्यंत मुत्सद्दी आणि दूरदर्शी मुख्य प्रधान (पेशवे) होते, तर आई राधाबाई अत्यंत खंबीर आणि धर्मपरायण होत्या. लहानपणापासूनच बाजीरावांना आपल्या वडिलांसोबत युद्धमोहिमा, दरबारी मुत्सद्देगिरी आणि मराठ्यांच्या अंतर्गत संघर्षाचे प्रत्यक्ष अनुभव मिळाले. वयाच्या अवघ्या तेराव्या वर्षी ते वडिलांसोबत मोहिमेवर गेले होते.

२ एप्रिल १७२० रोजी बाळाजी विश्वनाथ यांच्या निधनानंतर छत्रपती शाहू महाराजांसमोर पेशवेपदासाठी अनेक ज्येष्ठ दरबारी आणि अनुभवी सरदारांचे पर्याय उपलब्ध होते. परंतु शाहू महाराजांनी तरुण रक्ताची धग, अचाट धाडस आणि कल्पकता ओळखून अवघ्या २० वर्षांच्या बाजीरावांच्या खांद्यावर पेशवेपदाची वस्त्रे सोपवली. दरबारातील ज्येष्ठ मुत्सद्द्यांच्या भुवया उंचावल्या तेव्हा शाहू महाराजांनी ठामपणे सांगितले होते: "हा मुलगा माझ्या पाठीवरचा घोडा आहे, तो मराठा सत्तेला हिंदुस्थानभर नेईल!"

पेशवेपद स्वीकारल्यानंतर बाजीरावांनी छत्रपती शाहू महाराजांच्या दरबारात मराठा सत्तेच्या विस्ताराची एक नवी दिशा मांडली. तोपर्यंत मराठे केवळ दक्षिणेतील स्थानिक राजकारणात आणि मुघलांकडून चौथाई-सरदेशमुखी वसूल करण्यात गुंतले होते. बाजीरावांनी अत्यंत प्रभावी शब्दांत दरबारात घोषणा केली:

छत्रपती शाहू महाराजांनी अत्यंत आनंदाने उद्गार काढले: "तुम्ही खरोखरच योग्य पित्याचे सुपुत्र आहात! आपण निश्चितपणे मराठ्यांचा ध्वज हिमालयापर्यंत नेऊन ठेवाल!" आणि अशा रीतीने मराठ्यांच्या उत्तर मोहिमांची ऐतिहासिक सुरुवात झाली.

बाजीराव पेशव्यांनी आपल्या २० वर्षांच्या कारकिर्दीत लढलेल्या सर्वच्या सर्व प्रमुख लढायांमध्ये विजय संपादन केला (४१ लढाया, ० पराभव):

२८ एप्रिल १७४० रोजी, वयाच्या अवघ्या ३९ व्या वर्षी, नर्मदा तीरावरील रावेरखेडी (मध्य प्रदेश) येथे छावणीत असताना तीव्र तापाने या महापराक्रमी योद्ध्याचे अकाली निधन झाले. अवघ्या २० वर्षांच्या कारकिर्दीत त्यांनी मराठ्यांच्या स्वराज्याचा विस्तार थेट दिल्ली, माळवा, गुजरात आणि बुंदेलखंडापर्यंत नेऊन ठेवला होता. आजही नर्मदा तीरावर त्यांची भव्य समाधी त्यांच्या असीम शौर्याची आणि त्यागाची साक्ष देत उभी आहे.