स्वराज्य, संस्कृती, युद्धनीती आणि अद्वितीय सुशासन — अस्सल ऐतिहासिक साधनांवर आधारित मराठा साम्राज्याचा गौरवशाली ऐतिहासिक प्रवास.
६ जून १६७४ रोजी दुर्गराज रायगडावर ३२ मण सुवर्ण सिंहासनावर संपन्न झालेला ऐतिहासिक वैदिक राज्याभिषेक व मराठा साम्राज्याची स्थापना.
स्वराज्य स्थापनेपासून ते संपूर्ण भारतावर मराठेशाहीचा प्रभाव निर्माण करणाऱ्या १८८ वर्षांच्या गौरवशाली प्रवासाचा सविस्तर तक्ता:
| वर्ष / दिनांक | महत्त्वाची ऐतिहासिक घटना | नेते व सेनापती | रणनीतिक महत्त्व व परिणाम |
|---|---|---|---|
| १९ फेब्रु. १६३० | शिवनेरी गडावर छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म | माता जिजाऊ व शहाजीराजे | महाराष्ट्राच्या मातीला परकीय गुलामगिरीतून मुक्त करणाऱ्या युगपुरुषाचा उदय. |
| २६ एप्रिल १६४५ | रायरेश्वराच्या मंदिरात हिंदवी स्वराज्याची प्रतिज्ञा | छत्रपती शिवाजी महाराज व मावळे | रक्ताभिषेक करून अवघ्या १५ व्या वर्षी स्वतंत्र स्वराज्याची घोषणा केली. |
| १६४६ | तोरणा किल्ला विजय (प्रचंडगड) | छत्रपती शिवराय | स्वराज्याचे पहिले तोरण बांधले; राजगड किल्ल्याची पायाभरणी. |
| १० नोव्हें. १६५९ | प्रतापगड युद्ध — अफझलखानाचा वध | शिवराय, कान्होजी जेधे, जिवा महाला | विजापूरच्या बलाढ्य सेनेचा धुव्वा; वाघनखांनी अफझलखानाचा कोथळा बाहेर काढला. |
| १३ जुलै १६६० | पावनखिंडीचा थरारक लढा | वीर बाजीप्रभू देशपांडे व बांदल मावळे | शिवराय विशाळगडावर सुखरूप पोहोचेपर्यंत सिद्धी मसूदच्या ३००० फौजेला रोखून धरले. |
| ५ एप्रिल १६६३ | लाल महालात शाहिस्तेखानावर सर्जिकल स्ट्राईक | छत्रपती शिवराय व ४०० निवडक मावळे | पुण्यात मुघल सुभेदाराच्या महालात घुसून बोटे छाटली; मुघल सत्तेची प्रचंड नाचक्की. |
| १६६६ | आग्रा भेट व मिठाईच्या पेटाऱ्यातून सुटका | शिवराय, संभाजी महाराज, हिरोजी फर्जंद | औरंगजेबाच्या कडक नजरकैदेतून ऐतिहासिक सुटका; जागतिक बुद्धिमत्तेचे दर्शन. |
| ४ फेब्रु. १६७० | कोंढाणा विजय (सिंहगड संग्राम) | सुभेदार तानाजी मालुसरे, सूर्याजी मालुसरे | रात्री घोरपडीच्या साहाय्याने कडा चढून उदयभानला मारले — "गड आला पण सिंह गेला!" |
| ६ जून १६७४ | दुर्गराज रायगडावर सुवर्ण राज्याभिषेक | छत्रपती शिवाजी महाराज, गागाभट्ट | स्वराज्य सार्वभौम झाले, 'शिवराज्याभिषेक शक' सुरू, सुवर्ण होन व अष्टप्रधान मंडळ स्थापन. |
| १६८० – १६८९ | छत्रपती संभाजी महाराज — १२८ लढायांचे अपराजित पर्व | छत्रपती संभाजी महाराज, हंबीरराव मोहिते | औरंगजेब ५ लाख फौजेसह महाराष्ट्रात उतरला; शंभूराजांनी त्याला एकही किल्ला जिंकू दिला नाही. |
| ११ मार्च १६८९ | तुळापूर येथे धर्मवीर संभाजी महाराजांचे सर्वोच्च बलिदान | छत्रपती संभाजी महाराज | मस्तक झुकले नाही, स्वराज्य विकले नाही! बलिदानातून महाराष्ट्रात क्रांतीचा वणवा पेटला. |
| १६८९ – १७०७ | मराठ्यांचे २७ वर्षांचे स्वातंत्र्ययुद्ध | राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई, संताजी-धनाजी | मराठ्यांनी मुघल सैन्याला रणांगणात नाचवले; शेवटी औरंगजेब महाराष्ट्राच्या मातीत गाडला गेला. |
| १७२० – १७४० | श्रीमंत बाजीराव पेशवे — ४१ लढाया, शून्य पराभव | बाजीराव पेशवे, चिमाजी आप्पा | पालखेड, माळवा, बुंदेलखंड, दिल्ली छापा व भोपाळ जिंकून मराठा सत्ता नर्मदेपलीकडे नेली. |
| २८ एप्रिल १७५८ | अटकेवर भगवा फडकवला (Attock Conquest) | श्रीमंत रघुनाथराव पेशवे, तुकोजी होळकर | सिंधू नदी पार करून अफगाण अहमदशाह अब्दालीच्या फौजेला हुसकावून थेट अटकेपार भगवा फडकावला. |
डोंगरी, सागरी आणि भुईकोट किल्ल्यांचे अभेद्य जाळे. सह्याद्रीच्या दुर्गम कड्यांचा उपयोग करून प्रस्थापित साम्राज्ये उलथून टाकण्याचे वास्तुकला तंत्रज्ञान.
दुर्गराज रायगड राजगड सिंधुदुर्गशेतकऱ्यांच्या भाजीच्या देठालाही हात न लावण्याचे कडक नियम. महसूल सवलत, काठी पद्धतीची जमीन मोजणी आणि महिलांचा सर्वोच्च सन्मान.
शिवशाही काठी स्त्रीसन्मान तगाई कर्जमाफीसिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, खांदेरी-उंदेरीसारखे समुद्रात बांधलेले जलदुर्ग आणि ५०० हून अधिक लढाऊ जहाजांचा परकीय आक्रमकांना शह देणारा आरमारी दरारा.
गुराब व गलबत मायनाक भंडारी कान्होजी आंग्रेमराठा साम्राज्याचा इतिहास हा केवळ काल्पनिक कथांवर नव्हे, तर समकालीन मोडी कागदपत्रे, बखरी, पोर्तुगीज-डच-ब्रिटिश पुराभिलेखागारे आणि प्रत्यक्ष गडकोटांच्या शास्त्रीय संशोधनावर अधिष्ठित आहे. महाराष्ट्रातील अग्रगण्य इतिहास संशोधकांचे हे अधिकृत निष्कर्ष:
"शिवछत्रपतींचे स्वराज्य हे कोणत्याही धर्माविरुद्ध नव्हते, तर ते जुलूम, अन्याय आणि परावलंबित्वाविरुद्ध पुकारलेले बंड होते. शिवरायांचे राज्य हे 'रयतेचे स्वराज्य' होते! त्यांनी सैन्याला सक्त ताकीद दिली होती: परस्त्रीला मातेसमान माना, शेतातील पिकांना हात लावू नका, धर्मस्थळे व कुराणाची प्रत आढळल्यास सन्मानाने परत करा. स्वराज्याची खरी ताकद गडकोटांपेक्षाही शिवरायांच्या उच्च नैतिक आचारसंहितेत होती!"
"मराठा सैन्याची खरी शक्ती त्यांच्या अद्वितीय वेगात (Lightning Speed & Mobility) आणि गनिमी काव्यात होती. श्रीमंत बाजीराव पेशव्यांनी ४१ लढाया लढल्या आणि एकाही लढाईत पराभव पत्करला नाही; याचे कारण म्हणजे त्यांची चक्रावून टाकणारी घोडदौड! तसेच छत्रपती संभाजी महाराजांनी औरंगजेबाच्या ५ लाखांच्या फौजेला सलग ९ वर्षे एकही किल्ला जिंकू दिला नाही. संभाजीराजांचा हा अभेद्य लढा जागतिक लष्करी इतिहासातील अतुलनीय पराक्रम आहे."
"सह्याद्रीतील गडकोट हे केवळ दगडमातीचे बांधकाम नाहीत, तर ते जागतिक दर्जाचे लष्करी अभियांत्रिकी चमत्कार आहेत! गडांचे गोमुखी दरवाजे असे वळणावळणावर बांधले गेले की बाहेरील शत्रूच्या तोफांना थेट मारा करणे अशक्य होई. समुद्रात सिंधुदुर्ग बांधताना लाटांचा मारा सहन करण्यासाठी पायात वितळवलेले शिसे ओतून पाषाण जोडले गेले. प्रत्येक किल्ल्यावर ३ वर्षे पुरेल इतका पाण्याचा व धान्याचा साठा ठेवण्याची शिवकालीन व्यवस्था विस्मयकारक होती."
"कागदपत्रांशिवाय इतिहास नाही (No Document, No History)! इतिहास म्हणजे कल्पनाविलास किंवा अंधश्रद्धा नव्हे; तो अस्सल समकालीन कागदपत्रे, सनदा, मोडी पत्रव्यवहार आणि शकावलींवर आधारलेला असावा. गावोगावी पायी हिंडून, जुन्या दप्तरांमधून मराठ्यांच्या पराक्रमाचे लाखो अस्सल मोडी कागद गोळा केले. या अस्सल पुराव्यांनी सिद्ध केले की १८ व्या शतकात मराठ्यांनीच भारताला परकीय आक्रमकांपासून वाचवले होते!"
