शिवरायांचे कनिष्ठ पुत्र, संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर संकटकाळी स्वराज्याची सूत्रे हाती घेऊन तब्बल आठ वर्षे दूर दक्षिणेतील जिंजी किल्ल्यावरून मुघल साम्राज्याशी अविरत झुंज देणारे धैर्यवान छत्रपती.
१२ मार्च १६८९ रोजी रायगडावर राज्याभिषेक झाल्यानंतर लगेचच मुघल वेढ्यातून निसटून राजाराम महाराजांनी थेट तमिळनाडूतील जिंजी किल्ल्याचा आश्रय घेतला.
राजाराम महाराजांचा जन्म २४ फेब्रुवारी १६७० रोजी किल्ले राजगडावर झाला. ते छत्रपती शिवाजी महाराज व महाराणी सोयराबाई यांचे पुत्र आणि छत्रपती संभाजी महाराजांचे कनिष्ठ (सावत्र) बंधू होते. ऐतिहासिक नोंद
शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर (१६८०) दरबारातील एका गटाने अवघ्या दहा वर्षांच्या राजारामांना छत्रपती म्हणून घोषित करण्याचा प्रयत्न केला होता, परंतु संभाजी महाराजांनी आपला हक्क प्रस्थापित करत राज्यसूत्रे हाती घेतली. ऐतिहासिक नोंद
राजारामांचे बालपण व तरुणपण मुख्यत्वे दुर्गराज रायगडावर व्यतीत झाले. संभाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत रायगड हीच स्वराज्याची राजधानी होती, आणि त्याच किल्ल्यावर पुढे राजाराम महाराजांचाही राज्याभिषेक संपन्न झाला.
११ मार्च १६८९ रोजी तुळापूर येथे छत्रपती संभाजी महाराजांचे मुघलांकडून निर्घृण बलिदान झाल्यानंतर स्वराज्यावर अत्यंत बिकट संकट कोसळले. अशा बिकट परिस्थितीत १२ मार्च १६८९ रोजी रायगडावर राजाराम महाराजांचा राज्याभिषेक करण्यात आला आणि त्यांनी स्वराज्याची सूत्रे हाती घेतली. ऐतिहासिक नोंद
राज्याभिषेकानंतर अल्पावधीतच मुघल फौजांनी रायगडाला वेढा घातला. गडावरील राजघराण्याच्या सुरक्षिततेसाठी आणि स्वराज्याचा लढा पुढे चालू ठेवण्यासाठी राजाराम महाराजांना गुप्तपणे रायगड सोडून विशाळगडाच्या मार्गे दूर दक्षिणेकडे प्रयाण करावे लागले.
औरंगजेबाच्या प्रचंड मुघल फौजेने महाराष्ट्रात ठाण मांडले असताना, राजाराम महाराजांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी थेट सामना टाळून गनिमी काव्याची रणनीती अवलंबली. किल्ल्या-किल्ल्यांवरून प्रतिकार, रसद तोडणे आणि सतत हालचाल करत मुघल फौजांना जेरीस आणण्याचे धोरण या काळात मराठ्यांनी राबवले. इतिहासकारांचे विश्लेषण
रायगडावरून निसटल्यानंतर राजाराम महाराजांनी आजच्या तमिळनाडू राज्यातील अत्यंत दुर्गम अशा जिंजी (जिंजी/Gingee) किल्ल्याचा आश्रय घेतला. तेथून त्यांनी जवळजवळ आठ वर्षे मुघल साम्राज्याविरुद्धच्या स्वराज्याच्या संघर्षाचे नेतृत्व केले. ऐतिहासिक नोंद
मुघल फौजांनी जिंजीला दीर्घकाळ वेढा घातला असतानाही, दुर्गम भौगोलिक रचना आणि मराठा प्रतिकारामुळे किल्ला दीर्घकाळ अभेद्य राहिला. याच काळात जिंजी हे स्वराज्याच्या प्रतिकाराचे मुख्य केंद्र आणि प्रतीक बनले. ऐतिहासिक नोंद
राजाराम महाराज जिंजीला असताना, मुख्य भूमीतील — महाराष्ट्रातील — मराठा प्रतिकाराचे प्रत्यक्ष नेतृत्व सेनापती संताजी घोरपडे व धनाजी जाधव यांनी सांभाळले. त्यांनी सतत हालचाली करत मुघल फौजांना गनिमी काव्याने जेरीस आणले.
गनिमी कावासंताजी-धनाजींच्या सततच्या हल्ल्यांमुळे औरंगजेबाच्या विशाल फौजेला महाराष्ट्रात एकही किल्ला अखेरपर्यंत निर्धोकपणे राखता आला नाही, आणि मुघल सैन्याचे मनोबल व रसद सातत्याने खिळखिळी होत राहिली.
दख्खन स्वातंत्र्ययुद्धसंभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर मुघलांना वाटले होते की स्वराज्य लवकरच संपुष्टात येईल. मात्र राजाराम महाराजांच्या नेतृत्वाखाली, जिंजीपासून महाराष्ट्रापर्यंत पसरलेल्या या संघर्षाने स्वराज्याचे अस्तित्व टिकवून ठेवले आणि पुढील पिढ्यांसाठी — विशेषतः महाराणी ताराबाईंच्या नेतृत्वाखालील प्रतिकारासाठी — भक्कम पाया घातला. इतिहासकारांचे विश्लेषण
जिंजीचा किल्ला अखेर मुघलांच्या ताब्यात गेल्यानंतर राजाराम महाराज महाराष्ट्रात परतले आणि पुढील संघर्षाचे नेतृत्व करत राहिले. ३ मार्च १७०० रोजी किल्ले सिंहगडावर आजारपणामुळे त्यांचे निधन झाले. ऐतिहासिक नोंद
त्यांच्या पश्चात अल्पवयीन पुत्र शिवाजी (दुसरे) यांना छत्रपती घोषित करण्यात आले, आणि राजाराम महाराजांच्या पत्नी महाराणी ताराबाई यांनी त्यांच्या अल्पवयीन मुलाच्या वतीने रीजंट (कारभारी) म्हणून स्वराज्याच्या संघर्षाचे नेतृत्व पुढे चालवले. ऐतिहासिक नोंद
छत्रपती राजाराम महाराजांची कारकीर्द ही स्वराज्याच्या इतिहासातील सर्वात कठीण कालखंडांपैकी एक होती — एका बाजूला बंधूंचे सर्वोच्च बलिदान, दुसरीकडे औरंगजेबाची अफाट फौज. तरीही जिंजीसारख्या दूरच्या दुर्गम किल्ल्यावरून त्यांनी दाखवलेल्या धैर्याने आणि संताजी-धनाजींसारख्या सेनापतींना दिलेल्या नेतृत्वाने स्वराज्याची मशाल तेवत राहिली, जी पुढे महाराणी ताराबाईंच्या नेतृत्वाखाली औरंगजेबाच्या पराभवात परिणत झाली.
