"ज्या गडावर स्वराज्याच्या भावी राजाचा जन्म झाला" — १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जन्मस्थान, माता जिजाऊंच्या संस्कारांची पहिली भूमी.
गडावरील शिवाई देवीच्या नावावरून महाराजांचे 'शिवाजी' हे नाव ठेवले गेले, अशी परंपरा आहे.
१९ फेब्रुवारी १६३० रोजी शहाजीराजे भोसले व राजमाता जिजाऊ यांच्या पोटी शिवनेरी किल्ल्यावर छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म झाला. गडावरील एका लहान दगडी वास्तूत हे जन्मस्थान आजही जतन केलेले आहे. ऐतिहासिक नोंद
त्याकाळी दख्खनमधील राजकीय अस्थिरतेमुळे शहाजीराजांनी जिजाऊंना सुरक्षिततेसाठी शिवनेरीवर पाठवले होते — याच अभेद्य गडावर स्वराज्याच्या भावी शिल्पकाराचा जन्म झाला. ऐतिहासिक नोंद
गडावरील शिवाई देवीच्या नावावरूनच बाळाचे नाव 'शिवाजी' ठेवण्यात आले, अशी परंपरा सांगितली जाते. जिजाऊंनी गडावरच बाल शिवबांवर रामायण-महाभारतातील मूल्यांचे व स्वाभिमानाचे प्राथमिक संस्कार केले. लोकपरंपरा
गडावर आजही शिवाई देवीचे प्राचीन मंदिर तसेच जिजाऊ व बाल शिवाजी यांचा पुतळा पाहायला मिळतो, जो या ऐतिहासिक नात्याचे स्मरण करून देतो. ऐतिहासिक नोंद
शिवनेरीच्या प्रवेशमार्गावर एकामागोमाग सात भक्कम दरवाजे उभारलेले आहेत, जे टप्प्याटप्प्याने शत्रूची गती रोखतात. गडाच्या नैसर्गिक कड्यांसह ही रचना शिवनेरीला अत्यंत सुरक्षित बनवते. ऐतिहासिक नोंद
| क्र. | दरवाजा | वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| १ | महा दरवाजा | मुख्य व सर्वात भव्य प्रवेशद्वार |
| २ | पर्वानगी दरवाजा | परवानगीशिवाय प्रवेश निषिद्ध |
| ३ | हत्ती दरवाजा | रुंद कमानी बांधणी |
| ४ | पीर दरवाजा | स्थानिक पीर स्थानाजवळील प्रवेश |
| ५ | शिपाई दरवाजा | पहारेकऱ्यांची तैनाती |
| ६ | फाटक दरवाजा | अरुंद बचावात्मक मार्ग |
| ७ | कुलूप दरवाजा | अंतिम व सर्वाधिक संरक्षित द्वार |
गडावर पावसाळी पाणी साठवण्यासाठी अनेक कातळकोरीव टाकी व बदामी आकाराचा तलाव आहे, जो वर्षभर पाणीपुरवठा सुनिश्चित करतो.
ऐतिहासिक नोंदशिवनेरीची रचना तीन टप्प्यांच्या तटबंदीत विभागलेली आहे, ज्यामुळे शत्रूला प्रत्येक टप्प्यावर नव्याने लढावे लागे.
ऐतिहासिक नोंदगडाच्या पायथ्याजवळ प्राचीन बौद्ध लेणी समूह आहे, जो या परिसराच्या प्राचीन ऐतिहासिक महत्त्वाची साक्ष देतो.
ऐतिहासिक नोंदजुन्नर शहरातूनच गडाचा पायथा गाठता येतो. साधारण १-२ तासांची सोपी चढाई असून पायथ्याशी शिवजन्मोत्सव संग्रहालयही पाहता येते.
व्यावहारिक माहिती