"स्वराज्याची पहिली राजधानी" — तोरण्यानंतर उभारलेला हा मुरुंबदेवाचा डोंगर पुढे सुमारे २५ वर्षे स्वराज्याच्या कारभाराचे केंद्रस्थान बनला.
पद्मावती, सुवेळा व संजीवनी या तीन माच्यांच्या मध्यभागी उंचावलेला बालेकिल्ला — स्वराज्याच्या प्रशासनाचे केंद्र.
तोरणा किल्ला जिंकल्यानंतर तेथे सापडलेल्या गुप्त धनाच्या साहाय्याने शिवरायांनी शेजारील मुरुंबदेवाच्या डोंगरावर नव्या, अधिक बळकट व मोक्याच्या किल्ल्याची उभारणी सुरू केली. याच किल्ल्याला पुढे 'राजगड' असे नाव मिळाले आणि तो १६७४ मध्ये राजधानी रायगडाकडे स्थलांतरित होईपर्यंत स्वराज्याचे मुख्य केंद्र राहिला. ऐतिहासिक नोंद
याच काळात राजगडावर अनेक महत्त्वाच्या ऐतिहासिक घटना घडल्या — राजाराम महाराजांचा जन्म आणि सईबाईंचे निधन यांसह अनेक कौटुंबिक व राजकीय प्रसंग याच किल्ल्याने अनुभवले. ऐतिहासिक नोंद
गडावरील सर्वांत प्रशस्त माची, जिथे शिवरायांचे निवासस्थान, पद्मावती मंदिर व राजवाड्याचे अवशेष आजही पाहायला मिळतात.
ऐतिहासिक नोंदपूर्वेकडे पसरलेली निमुळती व लांबलचक माची, तटबंदी व बुरुजांच्या अप्रतिम बांधणीसाठी ओळखली जाते.
ऐतिहासिक नोंदगडावरील सर्वांत लांब व दुहेरी तटबंदी असलेली माची — शत्रूला अत्यंत कठीण जाणारी बचाव फळी.
ऐतिहासिक नोंदतिन्ही माच्यांच्या मध्यभागी उंचावर वसलेला बालेकिल्ला — गडाचा सर्वोच्च व सर्वाधिक संरक्षित भाग, प्रशासनाचे केंद्रस्थान.
ऐतिहासिक नोंदतोरण्याच्या विजयानंतर लवकरच राजगडावर वास्तव्य सुरू झाले आणि पुढील सुमारे दोन दशकांहून अधिक काळ शिवरायांनी येथूनच स्वराज्याचा विस्तार, प्रशासन व लष्करी मोहिमांचे नियोजन केले. १६७४ च्या राज्याभिषेकानंतर राजधानी अधिकृतपणे रायगडावर स्थलांतरित झाली. ऐतिहासिक नोंद
