"जिथे स्वराज्याला सिंहासन मिळाले" — हिंदवी स्वराज्याची राजधानी, ६ जून १६७४ च्या ऐतिहासिक राज्याभिषेकाची पवित्र भूमी आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांची अंतिम विश्रांतीस्थळी.
हिरोजी इंदुलकरांनी उभारलेला गोमुखी संरचनेचा अभेद्य महादरवाजा — राजधानीच्या प्रवेशाची पहिली भव्य साक्ष.
मूळचे 'रायरी' या नावाने ओळखले जाणारे हे ठिकाण चंद्रराव मोरे यांच्या ताब्यातून स्वराज्यात आले. चहूबाजूंनी ताशीव कडे, एकच अरुंद प्रवेशमार्ग आणि सभोवतालची घनदाट डोंगररांग यामुळे रायगड नैसर्गिकरित्या अभेद्य होता. शिवरायांनी हिरोजी इंदुलकर या स्थापत्यविशारदाच्या देखरेखीखाली येथे भव्य बांधकाम करवून घेतले आणि १६७४ पर्यंत त्यास राजधानीचे संपूर्ण स्वरूप दिले. ऐतिहासिक नोंद
समुद्रमार्गे व्यापारी दृष्टिकोनातून कोकण किनारपट्टीशी असलेली सुलभ संपर्कक्षमता, अजिंक्य भौगोलिक स्थान आणि प्रशस्त पठार — या सर्व कारणांमुळे रायगडाची राजधानी म्हणून निवड झाली, असे इतिहासकार नोंदवतात. ऐतिहासिक नोंद
६ जून १६७४ रोजी रायगडावरील राजसभेत गागाभट्ट यांच्या पौरोहित्याखाली छत्रपती शिवाजी महाराजांचा भव्य राज्याभिषेक सोहळा संपन्न झाला. सुवर्ण सिंहासनावर आरूढ होऊन महाराजांनी स्वतःला 'छत्रपती' ही उपाधी धारण केली आणि हिंदवी स्वराज्याला औपचारिक, सार्वभौम राज्याचे स्वरूप प्राप्त झाले. ऐतिहासिक नोंद
राज्याभिषेकानंतर काही दिवसांतच राजमाता जिजाऊसाहेबांचे रायगडावरच निधन झाले — आपल्या पुत्राला छत्रपती पदावर आरूढ झालेले पाहून त्यांनी समाधानाने डोळे मिटले, अशी नोंद आहे. ऐतिहासिक नोंद
बत्तीस मण सुवर्णाचे सिंहासन असलेली भव्य राजसभा येथेच होती, जिथे राज्याभिषेकाचा सोहळा पार पडला. सभेच्या मध्यभागी उंचावलेल्या चौथऱ्यावर सिंहासनाचे अवशेष आजही पाहायला मिळतात.
ऐतिहासिक नोंदगडाच्या मुख्य प्रवेशमार्गावर दुतर्फा दगडी बांधकामाची पेठ (बाजारपेठ) उभारलेली होती, जिथे व्यापारी घोड्यावरूनच माल खरेदी-विक्री करू शकत असत — त्या काळातील दूरदृष्टीचे नियोजन दाखवणारी रचना.
ऐतिहासिक नोंदगडाच्या दक्षिण टोकावरील सुमारे १,३०० फूट सरळ कडा असलेला हा कातळ. गुन्हेगारांना शिक्षा म्हणून येथून कडेलोट केला जाई, अशी नोंद इतिहासकार सांगतात.
ऐतिहासिक नोंदहिरकणी नावाच्या गवळणीने रात्री गड बंद झाल्यावर आपल्या तान्ह्या बाळासाठी कड्यावरून उतरून गाव गाठल्याची लोककथा या बुरुजाशी जोडली जाते.
लोकपरंपरागडावरील शिवमंदिर — जगदीश्वर मंदिर, जेथे छत्रपती शिवाजी महाराजांची समाधी आहे. मंदिराच्या पायरीवर महाराजांचे विश्वासू सेवक 'श्वान' याचीही प्रतिमा कोरलेली आढळते.
ऐतिहासिक नोंदजगदीश्वर मंदिराच्या प्रांगणात छत्रपती शिवाजी महाराजांची समाधी आहे — दरवर्षी येथे राज्याभिषेक दिन (शिवराज्याभिषेक सोहळा) मोठ्या उत्साहात साजरा होतो.
ऐतिहासिक नोंद