"रणनीतीचा निर्णायक अध्याय" — जावळीच्या घनदाट खोऱ्यात उभा राहिलेला हा दुर्ग म्हणजे अफझलखानाच्या बलाढ्य फौजेला मात देणाऱ्या शिवरायांच्या मुत्सद्देगिरीचा व शौर्याचा जिवंत साक्षीदार.
जावळीच्या खोऱ्यातील अभेद्य नैसर्गिक संरक्षण व मुत्सद्दी रणनीतीचा अनोखा संगम.
सुमारे १६५६ च्या सुमारास शिवरायांनी मोरोपंत पिंगळे यांच्या देखरेखीखाली प्रतापगडाची उभारणी करवून घेतली, अशी नोंद आहे. जावळीचा प्रदेश दाट अरण्याने वेढलेला असून, कोयना नदीच्या खोऱ्यावर लक्ष ठेवण्यासाठी आणि कोकण-घाट मार्गाच्या संरक्षणासाठी हा किल्ला मोक्याच्या जागी उभारला गेला. ऐतिहासिक नोंद
गडाला बालेकिल्ला व माची असे दोन भाग असून, चहूबाजूंनी घनदाट जंगल व खोल दऱ्या यामुळे शत्रूला गडावर चढाई करणे अत्यंत कठीण होते. ऐतिहासिक नोंद
वाढत्या स्वराज्याला रोखण्यासाठी विजापूरच्या आदिलशाहीने सरदार अफझलखानाला प्रचंड फौजेसह — सुमारे १२,००० निवडक घोडदळ, १०,००० पायदळ व १,५०० बंदूकधारी, ८५ हत्ती व सुमारे ८०-९० तोफांसह — शिवरायांचा बंदोबस्त करण्यासाठी पाठवले. ऐतिहासिक नोंद
प्रत्यक्ष मैदानी लढाईत आदिलशाही फौजेचे संख्याबळ जास्त असल्याने शिवरायांनी जावळीच्या घनदाट जंगलात, प्रतापगडाच्या पायथ्याशी अफझलखानाला भेटीसाठी बोलावले — जेथे संख्याबळापेक्षा भूगोल आणि रणनीती निर्णायक ठरणार होती. ऐतिहासिक नोंद
१० नोव्हेंबर १६५९ रोजी प्रतापगडाच्या पायथ्याशी उभारलेल्या खास शामियान्यात शिवराय व अफझलखान यांची भेट ठरली. भेटीदरम्यान झालेल्या चकमकीत अफझलखान मारला गेला — इतिहासकार याला तहाच्या वाटाघाटीदरम्यान घडलेली घटना मानतात. ऐतिहासिक नोंद
अफझलखानाच्या मृत्यूनंतर पूर्वनियोजित इशाऱ्यानुसार मावळ्यांनी दडून बसलेल्या आदिलशाही फौजेवर चढाई केली. संख्याबळाने कमी असूनही मराठा सैन्याने आदिलशाहीच्या फौजेचा दारुण पराभव केला — विजापूर सल्तनतीविरुद्धचा हा स्वराज्याचा पहिला मोठा निर्णायक विजय मानला जातो. ऐतिहासिक नोंद
गडावर शिवरायांनी स्थापन केलेले तुळजाभवानी मातेचे मंदिर आहे. लढाईपूर्वी येथे देवीचे दर्शन घेऊनच मोहिमेस प्रारंभ केला गेला, अशी परंपरा सांगितली जाते.
लोकपरंपरागडाची रचना उंचावरील बालेकिल्ला आणि खालच्या बाजूची विस्तीर्ण माची अशा दोन भागांत विभागलेली आहे, जी संरक्षण व प्रशासन या दोन्ही दृष्टीने उपयुक्त होती.
ऐतिहासिक नोंदगडाच्या पायथ्याशी अफझलखानाची कबर आजही अस्तित्वात आहे — या ऐतिहासिक प्रसंगाची प्रत्यक्ष खूण म्हणून ती जपली गेली आहे.
ऐतिहासिक नोंदप्रतापगड महाबळेश्वर थंड हवेच्या ठिकाणापासून जवळ असल्याने आजही पर्यटक व अभ्यासक मोठ्या संख्येने या शौर्यपीठाला भेट देतात.
ऐतिहासिक नोंद