स्वराज्याची मुद्रा, ध्वज आणि गडकोट ही केवळ शासकीय चिन्हे नव्हती — ती स्वाभिमान, सार्वभौमत्व आणि सांस्कृतिक अस्मितेची जिवंत प्रतीके होती.
अवघ्या सोळाव्या वर्षी शिवाजी महाराजांनी स्वतःची अष्टकोनी राजमुद्रा तयार केली. त्या काळी दख्खनमधील बहुतांश राजसत्तांच्या मुद्रा पर्शियन भाषेत असत, पण महाराजांनी संस्कृत भाषा आणि देवनागरी लिपी निवडली — हा निर्णय केवळ भाषिक नव्हता, तर तो स्वतंत्र व स्वाभिमानी सत्तेच्या इराद्याचे प्रतीक होता. ही राजमुद्रा त्यांच्या अधिकृत पत्रांवर, सनदांवर व राजाज्ञांवर वापरली जाई, आणि स्वराज्याच्या सार्वभौमत्वाचे अधिकृत चिन्ह मानली जाते.
भगवा (केशरी) रंगाचा ध्वज हा मराठा सैन्याच्या व स्वराज्याच्या ओळखीचे प्रतीक म्हणून वापरला जाई. मोहिमांवर जाणाऱ्या फौजांसोबत आणि जिंकलेल्या गडकोटांवर हा ध्वज फडकवला जाई. त्याग, तेज आणि निर्भयतेचे प्रतीक म्हणून भगवा रंग पारंपरिकरीत्या भारतीय संस्कृतीत आदरणीय मानला गेला आहे.
आजही भगवा ध्वज महाराष्ट्रातील सांस्कृतिक कार्यक्रम, शिवजयंती उत्सव आणि गडकोटांवरील स्मरणयात्रांमध्ये स्वाभिमान व ऐतिहासिक अस्मितेचे प्रतीक म्हणून मोठ्या उत्साहाने फडकवला जातो. हा समकालीन वापर ऐतिहासिक लष्करी संदर्भापेक्षा सांस्कृतिक व स्मरणात्मक स्वरूपाचा आहे.
सह्याद्रीतील गडकोट हे केवळ लष्करी संरचना नव्हते — प्रत्येक जिंकलेला व राखलेला किल्ला स्वराज्याच्या स्वतंत्र अस्तित्वाचे मूर्त प्रतीक होता. आज हे गडकोट ऐतिहासिक वारसा स्थळे म्हणून जतन केले जातात आणि त्यांना भेट देणे हा महाराष्ट्रातील सांस्कृतिक अस्मितेचा एक भाग मानला जातो.
गड-किल्ले पाहा →तलवार व ढाल ही मराठा योद्ध्याच्या शौर्य व संरक्षणाची पारंपरिक प्रतीके मानली जातात. दांडपट्टा, वाघनखे यांसारखी शस्त्रे मराठा युद्धकौशल्याचे वैशिष्ट्यपूर्ण नमुने आहेत. ऐतिहासिकदृष्ट्या ती प्रत्यक्ष युद्धसाधने होती; आज ती संग्रहालयांत जतन केलेली आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांत (मर्दानी खेळ, दांडपट्टा प्रात्यक्षिके) सादर होणारी वारसा-चिन्हे बनली आहेत.
