इतिहासाच्या पानांवर ज्यांची नावे फार क्वचित कोरली गेली, पण ज्यांच्या घामाने आणि रक्ताने प्रत्येक गड उभा राहिला — त्या सामान्य मावळ्यांना ही आदरांजली.
पुणे जिल्ह्याच्या पश्चिमेकडील सह्याद्रीच्या डोंगररांगांतील खोऱ्यांना 'मावळ' म्हटले जाते — जसे की हिरडस मावळ, कानद मावळ, नाणे मावळ, मुठा मावळ, पवन मावळ, गुंजण मावळ. या डोंगराळ, दुर्गम व शेतीप्रधान प्रदेशात राहणाऱ्या स्थानिक शेतकरी-रहिवाशांना 'मावळे' असे संबोधले जाऊ लागले. हाच भाग शिवाजी महाराजांच्या बालपणीच्या जडणघडणीचा आणि स्वराज्य स्थापनेच्या पहिल्या पावलांचा साक्षीदार आहे.
बहुतांश मावळे मूळचे शेतकरी होते. पेरणी-कापणीच्या हंगामाबाहेर गरज पडेल तेव्हा शस्त्र हाती घेऊन स्वराज्याच्या सेवेत रुजू होत — शेती आणि सैन्यसेवा हातात हात घालून चालत.
डोंगरउतारावरील छोट्या वाड्या-वस्त्यांत राहणारे मावळे अत्यंत साध्या परिस्थितीत जगत, पण सह्याद्रीच्या कड्या-कपारी त्यांच्या नसानसात भिनलेल्या होत्या — हीच त्यांची खरी ताकद होती.
बालपणापासून शिवरायांनी याच मावळ प्रदेशातील तरुणांसोबत सवंगडी म्हणून वेळ घालवला. यातूनच परस्पर विश्वासावर आधारित एक असे नाते निर्माण झाले जे पुढे स्वराज्याचा कणा बनले.
शिवाजी महाराजांनी उभारलेल्या पायदळ सैन्यात मावळ्यांची संख्या मोठी होती. दहा मावळ्यांवर एक नाईक, पाच नाइकांवर एक हवालदार, अशा शिस्तबद्ध उतरंडीत त्यांची रचना होती. मानाजी, तानाजी, बाजी यांसारखे अनेक सुभेदार-सरदार मूळचे याच मावळी मातीतून पुढे आले. वेतन वेळेवर मिळावे व शिस्त कडक राहावी यासाठी स्वतंत्र व्यवस्था होती, आणि लुटीच्या मालातील योग्य वाटाही निश्चित होता.
पायदळ (मावळी सैन्य) हशम व शिलेदार नाईक-हवालदार उतरंडसह्याद्रीच्या घनदाट जंगलांची व दुर्गम वाटांची खडान्खडा माहिती हीच मावळ्यांची सर्वात मोठी शस्त्रसंपत्ती होती. प्रचंड मोठ्या शाही सैन्यांशी सरळ मैदानी लढाईऐवजी वेगवान हालचाल, अचानक छापे आणि माघारीचे कुशल डावपेच वापरून प्रतिस्पर्ध्याला जेरीस आणण्याची ही रणनीती — म्हणजेच 'गनिमी कावा' — मावळ्यांच्या याच स्थानिक ज्ञानावर व चपळतेवर उभी होती.
प्रत्येक गडावर तैनात असणारे रक्षक, गडाच्या डागडुजीचे काम करणारे कारागीर, रात्री-अपरात्री पहारा देणारे शिपाई — हे सर्व मुख्यत्वे मावळेच होते. किल्ल्याचे खरे बळ त्याच्या तटबंदीत नसून त्यावर निष्ठेने पहारा देणाऱ्या या सामान्य मावळ्यांच्या सतर्कतेत होते, हे शिवरायांनी नेहमी ओळखले आणि त्यांचा यथोचित सन्मानही राखला.
गड-किल्ले पाहा →तानाजी मालुसरेंच्या नेतृत्वाखाली कोंढाणा किल्ला जिंकताना अनेक नावाजलेल्या नसलेल्या मावळ्यांनीही आपले प्राण अर्पण केले. त्यांच्या सामूहिक शौर्याशिवाय हा विजय अशक्य होता.
बाजीप्रभू देशपांडेंसोबत घोडखिंडीत उभे राहिलेले ३०० बांदल मावळे — यातील प्रत्येकाने स्वतःच्या जीवाची पर्वा न करता शिवरायांना सुखरूप विशाळगडावर पोहोचवण्यासाठी शर्थ केली.
