भारतीय उपखंडात स्वतंत्र व संघटित नौदल उभारणारे छत्रपती शिवाजी महाराज — त्यांच्या या दूरदृष्टीमुळेच त्यांना आधुनिक भारतीय नौदलाचे जनक मानले जाते.
कोकण किनारपट्टीचे रक्षण आणि सागरी व्यापारावरील परकीय (पोर्तुगीज, इंग्रज, सिद्दी) वर्चस्वाला शह देण्यासाठी शिवाजी महाराजांनी स्वतंत्र आरमार उभारले. जमिनीवरील गडकोटांप्रमाणेच समुद्रातही स्वतःचे सामर्थ्य असल्याशिवाय स्वराज्य पूर्णपणे सुरक्षित राहू शकत नाही, ही त्यांची स्पष्ट दूरदृष्टी होती. गुराब आणि गलबत या प्रकारच्या युद्धनौकांचा वापर करत त्यांनी किनारी सुरक्षेसाठी एक संघटित आरमारी व्यवस्था निर्माण केली, ज्यामुळे त्यांना भारतीय नौदलाचे जनक मानले जाते.
गुराब गलबत तारांडी किनारी सुरक्षामालवण किनाऱ्याजवळ अरबी समुद्रातील खडकावर उभारलेला भक्कम जलदुर्ग. मराठा आरमाराच्या मुख्य केंद्रांपैकी एक, आणि आज UNESCO जागतिक वारसा यादीत नोंदवलेल्या सागरी दुर्गांपैकी एक.
सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील किनारी दुर्ग, जो आरमाराचे प्रमुख तळ व जहाजबांधणी केंद्र म्हणून ओळखला जातो. पुढे सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या नेतृत्वाखाली याने महत्त्वाची भूमिका बजावली.
रत्नागिरी जिल्ह्यातील हर्णे किनाऱ्याजवळील बेटदुर्ग. कोकण किनारपट्टीच्या मध्यभागी असल्याने आरमारी हालचालींसाठी मोक्याचे ठिकाण, आणि UNESCO यादीतील मराठा सागरी दुर्गांपैकी एक.
मुंबईजवळील खाडीमुखाशी असलेला बेटदुर्ग, जो इंग्रजांच्या थेट विरोधाला न जुमानता उभारला गेला. मुंबई बंदराजवळील मराठा आरमारी उपस्थितीचे महत्त्वाचे प्रतीक.
शिवाजी महाराजांनी घातलेल्या पायावर मराठा आरमाराला पुढे नेणारे सर्वात प्रभावी नाव म्हणजे सरखेल कान्होजी आंग्रे. विजयदुर्ग व अन्य किनारी तळांवरून कार्यरत राहून त्यांनी अनेक दशके इंग्रज, पोर्तुगीज व डच व्यापारी-नौदल शक्तींना मराठा सागरी वर्चस्व मान्य करण्यास भाग पाडले. त्यांच्या पराक्रमाच्या स्मरणार्थ आजही भारतीय नौदलाचे मुंबईतील मुख्यालय 'आय.एन.एस. आंग्रे' (INS Angre) या नावाने ओळखले जाते.
कोकण किनारपट्टीवरून चालणाऱ्या व्यापारी जहाजांना परकीय सत्तांच्या मनमानी नियंत्रणापासून मुक्त ठेवणे आणि किनारी व्यापारी शुल्क (दस्तक) व्यवस्थित वसूल करणे, ही आरमाराची महत्त्वाची आर्थिक जबाबदारी होती. सागरी मार्गांवरील सुरक्षिततेमुळे मराठा राज्याच्या तिजोरीला व्यापारातून स्थिर उत्पन्न मिळत राहिले.
कोकण किनाऱ्यालगत साखळीप्रमाणे उभारलेले जलदुर्ग आणि भुईकोट किल्ले यांच्या जाळ्यातून परकीय आरमारांच्या हालचालींवर सातत्याने नजर ठेवली जाई. यामुळे केवळ व्यापारच नव्हे, तर संपूर्ण कोकण प्रदेशाचे परकीय सागरी आक्रमणांपासून प्रभावी संरक्षण शक्य झाले — जमिनीवरील गडकोट व्यवस्थेला पूरक अशी ही सागरी संरक्षण फळी होती.
