छत्रपती शिवरायांच्या स्वराज्याची जाज्वल्य निष्ठा, ३५० वर्षांची अखंड शौर्यपरंपरा आणि २१ व्या शतकातील तंत्रज्ञानावर आधारित मराठा समाजाचे राष्ट्रीय डिजिटल व्यासपीठ.
रयतेचे कल्याण, ३५०+ अभेद्य गडकोट, गनिमी काव्याचे जनक आणि सार्वभौम मराठा साम्राज्याची पायाभरणी करणारे युगपुरुष.
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६७४ मध्ये स्थापन केलेले सार्वभौम स्वराज्य, छत्रपती संभाजी महाराजांचा अभेद्य लढा, आणि पेशवे, शिंदे, होळकर, भोसले, गायकवाड, पवार घराण्यांनी भारतभर फडकवलेला भगवा ध्वज. १८ व्या शतकात संपूर्ण हिंदुस्थानवर मराठा सत्तेचा एकछत्री दरारा होता.
| कालखंड | युग नाव (Imperial Era) | प्रमुख छत्रपती / सेनापती | ऐतिहासिक कामगिरी व प्रभाव क्षेत्र |
|---|---|---|---|
| १६४५ – १६८० | हिंदवी स्वराज्य स्थापना युग | छत्रपती शिवाजी महाराज | ३५०+ गडकोट, स्वतंत्र आरमार, अष्टप्रधान मंडळ, गनिमी कावा आणि स्वराज्याची सार्वभौम स्थापना. |
| १६८१ – १७०७ | २७ वर्षांचा स्वातंत्र्य संग्राम | संभाजी महाराज, राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई, संताजी घोरपडे, धनाजी जाधव | मुघल बादशहा औरंगजेबाच्या ५ लाखांच्या सेनेशी अविरत संघर्ष; औरंगजेबाचा संपूर्ण पराभव व महाराष्ट्रातच दफन. |
| १७०८ – १७६१ | साम्राज्य विस्तार व पेशवाई युग | छत्रपती शाहू महाराज, बाजीराव पेशवे, चिमाजी आप्पा, नानासाहेब पेशवे | अटकेपार भगवा ध्वज फडकवला (१७५८), माळवा-गुजरात-बुंदेलखंड विजय, पोर्तुगीजांचा वसईत दारुण पराभव (१७३९). |
| १७६१ – १८१८ | मराठा पुनरुत्थान व महादजी युग | महादजी शिंदे, नाना फडणवीस, अहिल्याबाई होळकर, तुकोजी होळकर | पानिपतनंतर अवघ्या १० वर्षांत दिल्ली पुन्हा जिंकली; मुघल बादशहाला मराठ्यांचे मांडलिक बनवले व इंग्रजांना पराभूत केले. |
१६७४ च्या राज्याभिषेकानंतर छत्रपती शिवरायांनी स्वराज्याच्या प्रशासनासाठी स्थापन केलेले आशिया खंडातील पहिले आधुनिक मंत्रीमंडळ:
| क्र. | पद (Post) | शिवकालीन मंत्री | खाते व प्रशासकीय अधिकार (Portfolio & Responsibilities) | वेतन / दर्जा |
|---|---|---|---|---|
| १ | पेशवा (मुख्य प्रधान) | मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळे | राजांच्या गैरहजेरीत संपूर्ण राज्यकारभार चालवणे, सर्व मुलकी व लष्करी खात्यांवर सर्वोच्च देखरेख, युद्धप्रसंगी सैन्याचे नेतृत्व. | १५,००० होन प्रतिवर्ष |
| २ | अमात्य (अर्थ व महसूल मंत्री) | रामचंद्र नीलकंठ मुजुमदार | स्वराज्याचा संपूर्ण जमाखर्च, तिजोरी, वार्षिक अंदाजपत्रक (Budget) व महसूल खात्यावर पूर्ण नियंत्रण. | १२,००० होन प्रतिवर्ष |
| ३ | सचिव (गृह व पत्रव्यवहार प्रमुख) | अण्णाजी दत्तो | राजांच्या सर्व आज्ञापत्रांची शुद्धता तपासणे, सरकारी दप्तर सांभाळणे आणि जमीन महसूल मोजणीची (काठी पद्धत) अंमलबजावणी. | १०,००० होन प्रतिवर्ष |
| ४ | मंत्री (वाकनीस / गुप्तवार्ता प्रमुख) | दत्ताजी त्रिंबक वाकनीस | राजांची दैनंदिनी, राजदरबारातील सुरक्षा, गुप्तहेर खात्याचा समन्वय आणि भोजन व वैयक्तिक सुरक्षिततेची जबाबदारी. | १०,००० होन प्रतिवर्ष |
| ५ | सेनापती (सरनोबत) | हंबीरराव मोहिते | स्वराज्याच्या संपूर्ण घोडदळ (पागा) व पायदळाचे सर्वोच्च सेनापती; सैन्याची भरती, शिस्त, शस्त्रास्त्रे व प्रत्यक्ष युद्धव्यूहरचना. | १०,००० होन प्रतिवर्ष |
| ६ | सुमंत (परराष्ट्रमंत्री / डबीर) | रामचंद्र त्रिंबक डबीर | परकीय सत्तांशी (मुघल, विजापूर, कुतुबशाही, इंग्रज, पोर्तुगीज, डच) राजकीय व राजनैतिक पत्रव्यवहार आणि वकिलांचे स्वागत. | १०,००० होन प्रतिवर्ष |
| ७ | पंडितराव (धर्माध्यक्ष) | रघुनाथराव पंडितराव | राज्यातील धर्मव्यवस्था, दानधर्म, विद्वान विद्वानांचा सन्मान, आचारसंहिता आणि सांस्कृतिक उत्सवांचे नियोजन. | १०,००० होन प्रतिवर्ष |
| ८ | न्यायाधीश (सरन्यायाधीश) | निराजी रावजी | स्वराज्यातील सर्वोच्च न्यायव्यवस्था; दिवाणी, फौजदारी आणि शेतजमिनींच्या तंट्यांवर निष्पक्ष व कठोर न्यायनिवाडा. | १०,००० होन प्रतिवर्ष |
सह्याद्रीच्या नैसर्गिक उत्तुंग कड्यांवर वसलेले अभेद्य किल्ले. चहूबाजूंनी ताशीव कडे, गुप्त दिंडी दरवाजे, दुहेरी तटबंदी व बालेकिल्ला ही प्रमुख वैशिष्ट्ये.
प्रमुख उदाहरणे: राजगड (स्वराज्याची पहिली राजधानी - बालेकिल्ला, पद्मावती, सुवेळा माची), रायगड (राजधानी), तोरणा, सिंहगड, प्रतापगड.
अरबी समुद्रात खडकांवर पायाभरणी करून बांधलेले अभेद्य नाविक किल्ले. समुद्राच्या अजस्त्र लाटांचा मारा सहन करण्यासाठी पायात शिशाचा रस ओतून दगड जोडले गेले.
प्रमुख उदाहरणे: किल्ले सिंधुदुर्ग (४८ एकर, ५२ बुरुज, शिवरायांचे पदचिन्हे व मंदिर), विजयदुर्ग (तिहेरी तटबंदी, गोदी), पद्मदुर्ग, सुवर्णदुर्ग.
सपाट जमिनीवर किंवा पठारावर व्यापारी मार्गांच्या रक्षणासाठी बांधलेले किल्ले. किल्ल्याभोवती खोल खंदक खणून त्यात पाणी व मगरी सोडल्या जात असत.
प्रमुख उदाहरणे: किल्ले नळदुर्ग (पाणी महाल व दुहेरी खंदक), चाकणचा संग्रामदुर्ग (फिरंगोजी नरसाळा यांचा ऐतिहासिक ५५ दिवसांचा लढा), बहादूरगड.
अण्णाजी दत्तो यांच्या नेतृत्वाखाली ८० तसूं लांबीच्या 'शिवशाही काठी'ने जमिनीची अचूक मोजणी केली गेली. पिकांची प्रतवारी करून केवळ वास्तविक उत्पन्नावर सारा ठरवला जाई. दुष्काळ पडल्यास शेतसारा पूर्ण माफ, विहिरी खणण्यासाठी बिनव्याजी 'तगाई कर्ज' आणि मोफत बी-बियाणे वाटले जाई.
रयतेला लुटण्यास सक्त मनाईआरमारासाठी लाकूड हवे म्हणून रयतेने पोटच्या लेकरासारखी वाढवलेली आंबा, फणस, वड, पिंपळ अशी फळझाडे तोडण्यास सक्त मनाई होती! "झाडे लावून मोठी करायला रयतेला वर्षे लागतात, ती तोडल्यास रयतेचे दुःख होते" हे राजांचे आज्ञापत्र आजही जगातील सर्वोत्तम पर्यावरण धोरण मानले जाते.
जगातील पहिले पर्यावरण आज्ञापत्रस्वराज्यात स्त्रियांच्या सन्मानाला सर्वोच्च प्राधान्य होते. शत्रूच्या प्रदेशातही स्त्रिया, बालके, शेतकरी व धर्मस्थळांना स्पर्श करण्याची कोणाची हिम्मत नव्हती. कल्याणच्या सुभेदाराच्या सुनेला शिवरायांनी साडी-चोळी देऊन मातेसमान सन्मानाने परत पाठवले; तर रांझ्याच्या पाटलाचे हात-पाय तोडून कडक शासन केले.
स्त्रीसन्मानाचे जागतिक मानक१६७४ च्या राज्याभिषेकानंतर शिवरायांनी स्वतःची अधिकृत नाणी पाडली: देवनागरी लिपीत 'श्री राजा शिव' व 'छत्रपती' अंकित असलेला सुवर्ण 'होन' (२.९ ग्रॅम सोने) आणि दैनंदिन व्यवहारासाठी तांब्याची 'शिवराई'. परकीय चलनावर अवलंबून न राहता स्वयंपूर्ण अर्थव्यवस्थेची ही मुहूर्तमेढ होती.
सुवर्ण होन व तांब्याची शिवराईछत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६५७ मध्ये कल्याण-भिवंडीत भारताच्या पहिल्या स्वतंत्र आरमाराची पायाभरणी केली. पोर्तुगीज, ब्रिटिश, डच व जंजिऱ्याच्या सिद्दीच्या समुद्री वर्चस्वाला सुरुंग लावून मराठ्यांनी पश्चिम किनारपट्टीवर स्वतःचे निर्विवाद प्रभुत्व प्रस्थापित केले.
शिवरायांनी समुद्रातील नैसर्गिक कातळांवर सिंधुदुर्ग (मालवण), विजयदुर्ग (घेरिया), पद्मदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, खांदेरी, उंदेरी यांसारखे जलदुर्ग उभारले. लाटांच्या प्रचंड आघाताने तटबंदी खचू नये म्हणून पायात सहस्रो मण शिशाचा रस ओतून दगडी चिरे सांधले गेले.
"ज्यांचे आरमार त्यांचा समुद्र! जलदुर्ग व आरमार हे स्वतंत्र राज्यच आहे. ज्यास समुद्रतीराचे रक्षण करणे त्यास आरमार अवश्यकच आहे."— रामचंद्रपंत अमात्य लिखित 'शिवकालीन आज्ञापत्र'
१४ जानेवारी १७६१ रोजी पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धात मोठा आघात सहन केल्यानंतर जगाला वाटले होते की मराठा सत्ता संपली. परंतु अवघ्या १० वर्षांत पेशवे माधवराव, महादजी शिंदे, तुकोजी होळकर आणि नाना फडणवीस यांनी पुन्हा दिल्लीवर भगवा फडकवून मुघल बादशहाला मराठ्यांचे मांडलिक बनवले.
मराठा साम्राज्याचा इतिहास हा केवळ काल्पनिक कथांवर नव्हे, तर समकालीन मोडी कागदपत्रे, बखरी, पोर्तुगीज-डच-ब्रिटिश पुराभिलेखागारे आणि प्रत्यक्ष गडकोटांच्या शास्त्रीय संशोधनावर अधिष्ठित आहे. महाराष्ट्रातील अग्रगण्य इतिहास संशोधकांचे हे अधिकृत निष्कर्ष:
"शिवछत्रपतींचे स्वराज्य हे कोणत्याही धर्माविरुद्ध नव्हते, तर ते जुलूम, अन्याय आणि परावलंबित्वाविरुद्ध पुकारलेले बंड होते. शिवरायांचे राज्य हे 'रयतेचे स्वराज्य' होते! त्यांनी सैन्याला सक्त ताकीद दिली होती: परस्त्रीला मातेसमान माना, शेतातील पिकांना हात लावू नका, धर्मस्थळे व कुराणाची प्रत आढळल्यास सन्मानाने परत करा. स्वराज्याची खरी ताकद गडकोटांपेक्षाही शिवरायांच्या उच्च नैतिक आचारसंहितेत होती!"
"मराठा सैन्याची खरी शक्ती त्यांच्या अद्वितीय वेगात (Lightning Speed & Mobility) आणि गनिमी काव्यात होती. श्रीमंत बाजीराव पेशव्यांनी ४१ लढाया लढल्या आणि एकाही लढाईत पराभव पत्करला नाही; याचे कारण म्हणजे त्यांची चक्रावून टाकणारी घोडदौड! तसेच छत्रपती संभाजी महाराजांनी औरंगजेबाच्या ५ लाखांच्या फौजेला सलग ९ वर्षे एकही किल्ला जिंकू दिला नाही. संभाजीराजांचा हा अभेद्य लढा जागतिक लष्करी इतिहासातील अतुलनीय पराक्रम आहे."
"सह्याद्रीतील गडकोट हे केवळ दगडमातीचे बांधकाम नाहीत, तर ते जागतिक दर्जाचे लष्करी अभियांत्रिकी चमत्कार आहेत! गडांचे गोमुखी दरवाजे असे वळणावळणावर बांधले गेले की बाहेरील शत्रूच्या तोफांना थेट मारा करणे अशक्य होई. समुद्रात सिंधुदुर्ग बांधताना लाटांचा मारा सहन करण्यासाठी पायात वितळवलेले शिसे ओतून पाषाण जोडले गेले. प्रत्येक किल्ल्यावर ३ वर्षे पुरेल इतका पाण्याचा व धान्याचा साठा ठेवण्याची शिवकालीन व्यवस्था विस्मयकारक होती."
"कागदपत्रांशिवाय इतिहास नाही (No Document, No History)! इतिहास म्हणजे कल्पनाविलास किंवा अंधश्रद्धा नव्हे; तो अस्सल समकालीन कागदपत्रे, सनदा, मोडी पत्रव्यवहार आणि शकावलींवर आधारलेला असावा. गावोगावी पायी हिंडून, जुन्या दप्तरांमधून मराठ्यांच्या पराक्रमाचे लाखो अस्सल मोडी कागद गोळा केले. या अस्सल पुराव्यांनी सिद्ध केले की १८ व्या शतकात मराठ्यांनीच भारताला परकीय आक्रमकांपासून वाचवले होते!"
| वर्ष | महत्त्वाची ऐतिहासिक घटना | रणनीतिक महत्त्व व परिणाम |
|---|---|---|
| १६३० | शिवनेरी गडावर छत्रपती शिवरायांचा जन्म (१९ फेब्रुवारी १६३०) | माता जिजाऊ व शहाजीराजे यांच्या प्रेरणेने हिंदवी स्वराज्याची बीजे रोवली गेली. |
| १६४५ | रायरेश्वराच्या मंदिरात स्वराज्याची शपथ व तोरणा किल्ला विजय | अवघ्या १५ व्या वर्षी मावळ्यांना एकत्र करून स्वराज्याची अधिकृत घोषणा. |
| १६५९ | प्रतापगड युद्ध — अफझलखानाचा वध (१० नोव्हेंबर १६५९) | विजापूरच्या बलाढ्य फौजेचा धुव्वा; वाघनखांनी अफझलखानाचा कोथळा बाहेर काढला. |
| १६६६ | आग्रा भेट व मिठाईच्या पेटाऱ्यातून ऐतिहासिक सुटका (१७ ऑगस्ट १६६६) | औरंगजेबाच्या कपटी कैदेतून शिवरायांची सुटका; जागतिक गुप्तहेर शास्त्रातील चमत्कार. |
| १६७४ | दुर्गराज रायगडावर सुवर्ण राज्याभिषेक (६ जून १६७४) | हिंदवी स्वराज्य सार्वभौम झाले, 'शिवराज्याभिषेक शक' सुरू व स्वतःचे चलन सुरू. |
| १६८०–१६८९ | छत्रपती संभाजी महाराज — १२८ लढायांचे अपराजित पर्व | औरंगजेब ५ लाख फौजेसह दक्षिणेत उतरला; शंभूराजांनी ९ वर्षे त्याला एकही किल्ला जिंकू दिला नाही. |
| १६८९–१७०७ | २७ वर्षांचे स्वातंत्र्ययुद्ध — महाराणी ताराबाई, संताजी-धनाजी | मराठ्यांनी मुघल सैन्याला सळो की पळो केले; शेवटी औरंगजेब महाराष्ट्राच्या मातीत गाडला गेला. |
| १७२०–१७४० | श्रीमंत बाजीराव पेशवे — ४१ लढाया, शून्य पराभव | पालखेड, माळवा, बुंदेलखंड, दिल्ली व भोपाळ जिंकून मराठा साम्राज्य थेट अटकेपार पोहोचवले. |
रयतेचे राजे, आरमार पितामह, गनिमी काव्याचे जनक व अष्टप्रधान मंडळाचे शिल्पकार.
सविस्तर चरित्र वाचा →१२८ लढायांमध्ये अजिंक्य, 'बुधभूषणम्' संस्कृत ग्रंथकार व तुळापूरचे सर्वोच्च बलिदान.
सविस्तर चरित्र वाचा →४१ लढाया, शून्य पराभव — पालखेड मोहीम, गनिमी घोडदौड व अटकेपार साम्राज्य विस्तार.
सविस्तर चरित्र वाचा →ड्रोन फवारणी, सेंद्रिय खते, माती परीक्षण व थेट शेतकरी बाजारपेठ.
तपशील पाहाइतिहास संशोधक गाईड्स, सुरक्षित ट्रेकिंग, कॅम्पिंग व गड संवर्धन.
गाईड बुक करा
